Prostaatonderzoek steeds meer uitgevoerd

Het aantal PSA-tests, gebruikt om prostaatkanker op te sporen en op te volgen, is tussen 2000 en 2009 met 76 procent gestegen. In 2009 werden 1,5 miljoen mannen getest. Toch is een georganiseerde PSA-screening niet verantwoord, omdat hoge PSA-waarden geen zekerheid geven over de aanwezigheid van prostaatkanker, en een laag PSA-gehalte geen bewijs is dat er geen prostaatkanker is. Dit geeft ook mogelijk een overbehandeling tot gevolg. CM vraagt de huisartsen de patiënten beter te in te lichten over de voor- en nadelen van de test, wanneer de patiënt zelf om de test vraagt in het kader van vroegdiagnose.

Het aantal uitgevoerde PSA-tests (PSA: Prostaat Specifiek Antigeen) steeg tussen 2000 en 2009 van 850 000 naar 1,5 miljoen. 80 procent van de tests werd voorgeschreven door een huisarts. Een vierde van de 50-plussers en een derde van de 70-plussers wordt onderzocht. Van de op PSA geteste 50-plussers, gebeurde dit bij meer dan de helft minstens om de twee jaar (zie grafieken in bijlage). Deze praktijk doet zich in heel België voor, maar iets minder in Brussel.

Blijkbaar maakt de test steeds vaker deel uit van een routine-onderzoek bij de arts. Maar ondanks de sterke toename van het aantal PSA-tests registreert de Stichting Kankerregister sinds 2004 een stabiel aantal van ongeveer 9 000 nieuwe gevallen van prostaatkanker per jaar.

Prostaatkanker ontwikkelt traag
Prostaatkanker komt vooral voor bij mannen ouder dan 60 jaar en groeit meestal heel langzaam. Plasklachten worden veroorzaakt door een banale prostaatvergroting en bijna nooit door een beginnende kanker. De evolutie verloopt zo langzaam dat de meeste mannen met prostaatkanker er nooit last van zullen krijgen. Boven de 75 jaar is deze test voor vroegdiagnose daarom zeker zinloos. De meeste patiënten sterven dan ook door andere ziekten, vooral hart- en bloedvaatziekten.

PSA-test eerder aangewezen bij opvolging
De PSA-waarde wordt gemeten via een bloedtest. Een hoge waarde zou wijzen op een mogelijke prostaataandoening, zoals de goedaardige prostaatvergroting, de ontsteking van de prostaat en soms kanker. Hoge PSA-waarden geven geen zekerheid over de aanwezigheid van prostaatkanker. Een laag PSA-gehalte is geen bewijs dat er geen sprake is van prostaatkanker.

Een behandeling (operatie of bestraling) geeft vrij vaak bijwerkingen, zoals impotentie of incontinentie. De biopsie die vaak genomen wordt bij een verhoogde PSA-waarde, kan ook verwikkelingen geven zoals bloedingen of infecties. De biopsie bewijst de aanwezigheid van kankercellen die ingedeeld worden in kankers met laag- en hoogrisico voor verdere groei. Slechts de hoogrisico kankers dienen behandeld te worden. Bij laagrisico prostaatkankers kan een opvolging vaak volstaan.

De PSA-test is dus vooral aangewezen bij de opvolging van de behandeling van prostaatkanker. Zij kan mogelijks een plaats hebben bij vroegdiagnose door de huisarts als de patiënt erom vraagt en nadat patiënt volledige informatie heeft ontvangen over de voor- en nadelen van de test.

Richtlijnen en patiënteninformatie
Het uitvoeren van de PSA-test is niet opgenomen in de lijst van aanbevolen preventieve onderzoeken van de huisartsorganisaties Domus Medica en SSMG. Desondanks wordt de test steeds meer gebruikt door de Belgische huisartsen. Gezien de huidige stand van de wetenschap vindt CM het afnemen van een PSA–test bij mannen zonder klachten voor vroegdiagnose, zonder informeren van de patiënt, niet aangewezen. Bij patiënten die zelf een PSA–test vragen, moet de arts met de patiënt de voor- en nadelen bespreken.

CM vraagt de artsenorganisaties en de overheid hierover duidelijke richtlijnen op te stellen voor de artsen en neutrale informatiebrochures voor hun patiënten te voorzien. Het is aangewezen dat het KCE haar studie van 2006 over PSA update aan de hand van recente studies.

In 2009 kostten deze tests 4 miljoen euro aan de sociale zekerheid. Daar komen ook de kosten bij van soms onnodige biopsies en behandelingen met hun verwikkelingen.

Bijlage: grafieken over het aantal uitgevoerde PSA-tests (PDF). 

Meer info: Bram Swaerts, persverantwoordelijke CM, 0486 91 12 59, bram.swaerts[at]cm.be.