Chatbots als mentale steun: wat kan AI voor je doen en waar moet je op letten?
Steeds meer mensen gebruiken een tool zoals ChatGPT, Copilot en Gemini alsof het een therapeut is. Ze zoeken steun, begrip of een antwoord op moeilijke vragen. Maar wat kan zo’n AI-chatbot nu echt betekenen voor je mentaal welzijn? En waar liggen de grenzen? Tom Van Daele, onderzoekcoördinator psychologie en technologie bij Thomas More, legt het uit.
Waarom gebruiken we AI als mentale steun?
‘Dat mensen chatbots gebruiken als emotionele steun, zegt niet per se dat we ons mentaal slechter voelen dan vroeger’, zegt Tom. ‘We zijn vandaag ook bewuster bezig met mentale gezondheid. We durven sneller hulp te zoeken.’
Tegelijk staat de geestelijke gezondheidszorg onder druk. Niet iedereen vindt snel een psycholoog of andere hulp. Er is meer vraag dan aanbod. ‘Chatbots zijn dan een laagdrempelig alternatief: ze zijn altijd beschikbaar, luisteren geduldig en reageren vaak empathisch. Dat maakt ze aantrekkelijk, zeker wanneer andere hulp moeilijk bereikbaar is’, weet Tom.
Met wie (of wat) praat je?
‘Een chatbot voelt soms aan als een gesprekspartner, maar het is belangrijk om te weten wat het is: een tool, geen persoon’, benadrukt Tom. ‘AI heeft geen gevoelens, geen bewustzijn en geen echte empathie.’ Het systeem berekent welk antwoord het best past bij wat je zegt, op basis van grote hoeveelheden tekst van het internet. ‘Dat kan warm en begripvol klinken, maar het blijft een computerprogramma opgebouwd uit eentjes en nulletjes.’
Wanneer kan het je helpen, en wanneer net niet?
‘Chatbots kunnen helpen bij bepaalde klachten, zoals milde angstklachten, of bij mensen die al een diagnose zoals ADHD kregen’, zegt Tom. ‘AI vervangt de therapeut niet, maar kan wel een aanvulling zijn. Een chatbot kan vooral bij concrete, praktische vragen nuttig zijn. Denk aan iemand die na een ADHD-diagnose op zoek is naar handvatten om ermee om te gaan.’
Wat chatbots minder goed kunnen, is diepe emotionele verwerking. ‘Bij ingrijpende ervaringen zoals trauma, misbruik of rouw zoeken mensen vaak erkenning en menselijk contact’, zegt Tom. Daarom kunnen chatbots therapie vandaag niet vervangen.
Waar moet je voor opletten?
‘Chatbots zijn een relatief nieuw domein dat zich snel ontwikkelt’, zegt Tom. Daardoor zijn er ook risico’s. ‘Zeker als je je kwetsbaar voelt, is kritisch blijven niet altijd makkelijk. Dat vraagt extra aandacht.’
Fout of onvolledig advies
‘Chatbots kunnen hallucineren of liegen. Het is belangrijk om te onthouden dat de tool geen mens is, het is een rekenmodel dat een verkeerde inschatting kan maken.’
Chatbots halen hun info overal op het internet. ‘Komt de info van Gezondheid en Wetenschap, dan is die correct’, zegt Tom. ‘Maar ze gebruiken ook platforms zoals Reddit en daar klopt niet alles.’
Meegaandheid
‘Tools zoals ChatGPT zijn zo ingesteld dat ze vaak bevestigen wat je zegt, ook als dat jou niet helpt’, zegt Tom. ‘Het is leuk om een sympathieke gesprekspartner te hebben, maar je moet wel altijd kritisch blijven.’
Privacy
‘Het lijkt of je een gesprek hebt vanuit je woonkamer, maar eigenlijk deel je al die info met grote technologiebedrijven die niet altijd het beste met je voorhebben’, waarschuwt Tom.
‘Een chatbot kan soms beter zijn dan niets. Maar blijf niet alleen. Echte hulp blijft belangrijk en beschikbaar, ook via chathulplijnen of je huisarts’, raadt Tom aan. ‘Zie het als één van de hulpmiddelen, niet als het enige.’
Een chatbot kan soms beter zijn dan niets. Maar blijf niet alleen. Echte hulp blijft belangrijk en beschikbaar
Tom Van Daele
Wie is verantwoordelijk?
Vandaag ligt de verantwoordelijkheid vooral bij de gebruiker. ‘Technologiebedrijven schermen zich af met kleine lettertjes. Toch groeit de druk om chatbots strenger te begrenzen, zeker bij thema’s zoals suïcide, zelfverwonding en eetstoornissen’, zegt Tom. Als ChatGPT zulke signalen opvangt, wordt het gesprek gestopt en word je doorverwezen naar een hulplijn.
‘In Europa bestaat al wetgeving, maar er zijn nog geen tools die aan de regels voldoen om als therapeutische app op de markt te komen. Want voor alle duidelijkheid: chatbots die je nu online kan vinden, zijn niet gemaakt om therapie te geven, ook al gebruiken we ze wel voor onze mentale gezondheid.’
Is dit een blijver of een hype?
‘Chatbots zijn geen voorbijgaande hype’, voorspelt Tom. Mensen zoeken al decennialang mentale steun via chat. AI maakt dat alleen krachtiger en toegankelijker. ‘Zeker als we de voorwaarden en regelgeving op punt krijgen, krijgt AI een vaste plaats in onze mentale hulpverlening. Niet om therapie te vervangen, maar wel om het aan te vullen.’