Acteur Dimitri Leue schreef een theaterstuk over dementie
Wat gebeurt er als de realiteit vervaagt en stilte de bovenhand neemt? Dimitri Leue brengt met 'Lortcher' een verhaal dat is gebaseerd op ervaringen met dementie in zijn eigen familie.
Het ergste aan dementie is dat je twee keer afscheid neemt
Dimitri Leue
‘Niet alleen mijn opa, Armand Borgmans, de vader van acteur Warre, maar ook twee van zijn broers en een zus kregen met dementie te maken. En daarvoor waren er ook al gevallen.’
Hebben wij het ook, of krijgen wij het ooit, en op welke leeftijd begint het dan? Deze zeer persoonlijke bekommernis verklaart waarom Leue dit verhaal wilde vertellen, eerst in boekvorm en nu op de planken. Leue schreef het stuk en regisseerde het. De spelers zijn naast hemzelf Britt Das en oom Warre.
Glimlach wordt grimas
Een van de meest confronterende aspecten van dementie is hoe het iemands persoonlijkheid langzaam maar zeker verandert. Dimitri Leue koestert warme herinneringen aan zijn grootvader: ‘Mijn bompa was een superleuke man die veel mopjes maakte, mondharmonica speelde en altijd aanwezig was in ons leven. Maar toen de dementie inzette, ging het snel. De kwieke glimlach op zijn gezicht veranderde in een vage grimas. Lachen deed hij bijna niet meer. Soms kwam hij met herinneringen aan gebeurtenissen die hij nooit had meegemaakt, of hij zweeg gewoon.’
Voor de familie was het pijnlijk om te zien hoe een levenslustig iemand zo hard kon wegzakken. Leue verwoordt het treffend: ‘Het ergste aan dementie is dat je twee keer afscheid neemt. Eerst neem je afscheid van de persoon die er mentaal niet meer helemaal is, en pas later volgt het definitieve afscheid bij het overlijden.’
In Lortcher wordt die tragiek op het podium voelbaar gemaakt. Warre Borgmans kruipt met zoveel overtuiging in de huid van de vader met dementie dat het Leue bij elke voorstelling telkens weer naar de keel grijpt. ‘Zoiets spelen is echt niet gemakkelijk, maar Warre doet dat zo verschrikkelijk goed dat ik iedere keer mijn grootvader zie als hij begint te spelen. Telkens opnieuw beleef ik via Warres vertolking het afscheid van mijn bompa.’
Ieders leven
Lortcher vertrekt vanuit Leues eigen familieverhaal, maar raakt aan iets wat veel mensen herkennen. Het theaterstuk gaat niet alleen over dementie, maar evenzeer over de mens, over liefde en over hoe we omgaan met de tijd die ons gegund is. ‘We gelijken allemaal veel meer op elkaar dan we denken’, zegt Leue. ‘Thema’s zoals familiebanden, herinneringen, angst om geliefden kwijt te raken, komen in ieders leven voor.’
Muziek is de langste trigger
Dimitri Leue
Muziek en humor
Muziek speelt een belangrijke rol in het stuk. De vader met dementie, Peer Lortcher, was ooit een getalenteerd componist. Dat is geen toeval. ‘Muziek is de langste trigger’, zegt Leue. ‘Ook als mensen ver van zichzelf verwijderd zijn, kan muziek hen terugbrengen. Zelfs al is het maar een waas van herinnering. Bij mijn bompa was dat Glenn Miller. Als In the Mood speelde, verscheen er weer een glimlach. Daarom werd het hoofdpersonage een componist. Zijn composities vormen de leidraad doorheen het verhaal. De muziek brengt hem, en ons, terug naar zijn jeugd.’
Naast muziek is humor een tweede pijler van Lortcher. ‘Ik denk dat humor een middel is om mensen bij de hand te nemen en mee de diepte in te voeren, zonder dat ze het beseffen’, aldus Leue. Hij verwijst naar Mary Poppins: A spoonful of sugar helps the medicine go down. Humor is dat schepje suiker dat de bittere pil verteerbaar maakt. ‘De lach werkt bevrijdend. Humor maakt emoties los, en eens die emoties los zijn, kunnen ook andere emoties binnenkomen’, legt Leue uit. ‘Door het publiek eerst te laten lachen en ontspannen, kan ik hen nadien des te dieper raken met de bittere ernst van het verhaal.’
Lappendeken
Ook visueel wordt het geheugenverlies op een creatieve manier verbeeld. Omdat Leues grootvader kleermaker was, zijn de kostuums voor Lortcher samengesteld uit stukken van verschillende oude kledingstukken. Net zoals iemands identiteit een lappendeken is van invloeden en herinneringen.
Daarnaast worden tijdens de voorstelling schilderijen en projecties getoond die gaandeweg elementen verliezen. Terwijl de muziek speelt, zien we beelden waarvan stukje bij beetje iets verdwijnt. Zo wordt zichtbaar wat dementie met een mens doet: er vallen gaten in de werkelijkheid.
Praat erover
Opvallend is hoe weinig de personages in Lortcher praten over wat ze echt voelen. ‘In mijn familie noemden we dementie lange tijd de ziekte. Er werd een beetje omheen gepraat. Dat omfloerste taalgebruik illustreerde hoe groot de schrik was om de waarheid onder ogen te zien. Typisch Vlaams zeker? We vinden het moeilijk om over serieuze dingen te praten. Maar een ziekte mag absoluut bij naam genoemd worden, zeker in de beginfase. Ook naar kinderen toe. Die voelen heus wel aan dat er iets aan de hand is.
Door het beestje bij naam te noemen, neem je een deel van het taboe en de angst weg. Hoe pijnlijk en confronterend het onderwerp ook is, ervaringen en zorgen delen, kan familieleden dichter bij elkaar brengen en hen helpen om samen een moeilijke periode het hoofd te bieden.’
Een ziekte mag absoluut bij naam genoemd worden, ook naar kinderen toe
Dimitri Leue
De mantel der liefde
In het theaterstuk werpt zoon Marcel zich op als mantelzorger. Dat loopt niet van een leien dakje. Voor de mantelzorgers in de zaal zal dit herkenbaar zijn. Dementie heeft een grote impact op de naasten. Het stuk is daarom ook een eerbetoon aan iedereen die dag in dag uit voor een geliefde zorgt en hem of haar niet loslaat, ook wanneer die persoon langzaam vervaagt.
Wat een goede mantelzorger typeert? ‘Aanwezigheid: er zijn voor de ander. En geduld, veel geduld. Ook meegaand zijn, maar tegelijk sturend waar nodig. Als je die drie eigenschappen combineert – geduldig, meegaand en sturend – dan ben je goed bezig’, aldus Leue.
En tot slot is er nog een wezenlijk ingrediënt: liefde. Leue verwijst naar de uitdrukking de mantel der liefde: ‘Liefdevolle zorgen als een mantel om iemand heen slaan. Mantelzorger is trouwens een prachtig woord. Vroeger was dat een functie aan het hof. Iemand legde letterlijk de mantel om de koning, prins of edelman heen.’
De noodzaak van Te Gek!?
Lortcher werd opgezet in samenwerking met Te Gek!?, de organisatie die geestelijke gezondheid bespreekbaar maakt. ‘Ze zijn bij elke voorstelling aanwezig met een infostand en folders. Ik vind dat geweldig’, zegt Leue. ‘Zeker bij vroegere stukken van mij over depressie was hun aanwezigheid letterlijk levensbelangrijk. Door op een laagdrempelige manier informatie aan te reiken, helpt Te Gek!? bezoekers om hun eigen verhaal te delen of om hulp te zoeken.
Het theaterstuk sluit ook aan bij de nieuwe Te Gek!?-campagne Kijk eens onder de schil, die psychische kwetsbaarheid bij 65-plussers zichtbaar en bespreekbaar maakt.